|
Hjįlmar goggur eša Pilsa-Hjįlmar Hér á öldum áður voru menn sem flökkuðu um Ísland og þar sem þeir áðu unnu þeir fyrir fæði og húsnæði. Voru einskonar farandverkamenn en fengu þó sjaldan aura fyrir starfið aðeins þak yfir höfuðið og mat í askinn. Sumir flakkaranna voru einnig skemmtikraftar í sér sögðu sögur í baðstofunni á kvöldin eða tóku lagið. Þeir sem kunnu eitthvað í listinni gerðu sumir hverjir sérstaklega út á það og þáðu greiðslu fyrir að segja sögur eða flytja nokkra slagara. Dagskrá þessara íslensku flökku einleikara var fjölbreytt þeir sögðu sögur, fóru með þulur og vísur og léku á alls oddi. Einn þekktasti flökku einleikari 19 aldar á Íslandi er án efa Hjálmar Þorsteinsson er kallaður var Hjálmar goggur þar sem hann hafði bogið nef líkt fuglsgoggi. Einnig hafði hann viðurnefnið Pilsa-Hjálmar sökum þess að hann sagðist ekki geta sofið nema hafa pils ofan á sér. Frægð hans má kannski rekja til þess að hann er sagður vera fyrirmyndin af Hjálmari tudda í skáldsögu Jóns Thoroddsen Maður og kona. Jón samdi einnig ásamt fleirum ljóðabálk um Hjálmar er nefnist Goggsraunir en vísur skáldsins má finna í kvæðasafni hans. Í Vestfirzkum sögnum Helga Guðmundssonar er grein um Hjálmar gogg sem er það góð áð ástæða er til að birta hana hér í heild sinni.
HJÁLMAR GOGGUR Um og eftir miðja nítjándu öld var flökkukarl nokkur í Vestur-Barðastrandarsýslu, Hjálmar Þorsteinsson að nafni. Var hann ýmist kallaður Hjálmar goggur eða Pilsa-Hjálmar. Goggsnafnið mun hann hafa fengið af því, hvernig nefið á honum var í laginu. Það var bogið niður að framan, og þótti mönnum það líkjast fuglsgoggi. En Pilsa-Hjálmar var hann kallaður, af því að hann þóttist ekki geta sofið, nema hann hefði pils ofan á sér. Honum er svo lýst, að hann hafi verið svartur á brún og brá, fyllilega meðalmaður á hæð, heldur óliðlegur í vexti, en grannvaxinn, toginleitur í andliti, með hýjungs-skegg á vöngum og nefið beygt niður að framan, einsog áður er sagt. Hann átti heima í Suðurfjörðum, í Arnarfirði, og mun hafa verið þar lengst af. En annars flakkaði hann víða um Vestfirði, einkum um Arnarfjarðardali og Barðaströnd, og til Norðurlands fór hann einu sinni, einsog og enn mun sagt. Hann var alls staðar illa þokkaður, og varð að skylda menn í Suðurfjörðum til þess að hafa hann. Var hann þá sinn tímann hjá hverjum búanda. Hann var lundillur og ákaflega orðillur, þegar honum mislíkaði eitthvað. Honum var gefið, þar sem hann kom, einsog öðrum flökkumönnum um þær mundir. Hann bað með miklum fjálgleik Guð að launa fyrir sig, þegar honum var gefið eitthvað. En ef hann var hrekkjaður, einsog stundum átti sér stað, komu undir eins hinar óttalegustu óbænir á eftir. Hann var latur til vinnu og kunni lítt til verka. Þar semhann dvaldi nokkurn tíma, var hann notaður til þess að mala korn. En oft fékk hann aðra til þess að hjálpa sér við mölunina. Börn hræddust Hjálmar, og kvenfólki var lítt gefið um hann. Hann talaði oft um ,,að sjúga blessuð konu-brjóstin." Hann var ráðvandur, og mátti trúa honum fyrir bréfum, þo að peningar væru í þeim. Sagt er, að Hjálmar hafi verið einsog hvert annað efnilegt barn, þar til er hann var fjögurra ára gamall. En eftir það þótti hann taka snöggri breytingu til hins verra, varð einkennilegur og afkáralegur í allri framkomu sinni upp frá því. Héldu því sumir, að hann væri umskiptingur. Hjálmar var greindur vel, þó að hann léti afkáralega. Hann kunni mikið af fornum og nýjum kvæðum. Passíusálmana mun hann hafa kunnað alla. Ef hann heyrði sögu á bæ, gat hann sagt hana hér um bil orðrétta á næsta bæ kvöldið eftir. Þar sem Hjálmar kom, skemmti hann fólki venjulega með því að kveða og syngja það, sem hann kunni. Rödd hans var sterk, en ekki þýðleg. Fyrir að skemmta á þennan hátt vildi hann fá fjóra skildinga hjá hverjum tilheyranda, og mun oft hafa fengið þá. Einu sinni hældi hann sér af því, að hann hefði haft 24 tilheyrendur til þess að hlusta á kvæði sín, þar sem presturinn, séra Þórður Þorgrímsson í Otradal, hefði ekki haft nema eina fjóra í kirkjunni hjá sér. Einu sinni var Hjálmar fenginn til þess að sitja uppi á eldhússtrompnum í Selárdal, meðan hann var að skemmta fólkinu, sem stóð þar í kring, með kvæðum sínum. Þá fór hann meðal annars með kvæðið: Í fögrum dal hjá fjallabláum straumi. En fyrir þessa skemmtun heimtaði hann fjóra skildinga af hverjum tilheyranda, og fékk þá. Hjálmar varð oft fyrir hrekkjum og hrakningum, þegar hann var á flökkuferðum sínum. Um hrakninga Hjálmars var ortur alllangur bragur, sem kallaður var Goggsraunir. Hann var ortur af Jóni Thoroddsen, sýslumanni, séra Benedikt Þórðarsyni, Hákoni kaupmanni Bjarnasyni og fleirum, því að margir skáldmæltir menn bættu við, þegar byrjað var á bragnum. Goggraunir voru alar ortar undir nafni Hjálmars, og eru orðatiltæki hans í þeim. Nú munu fáir kunna Goggsraunir, nema þann hluta, sem Jón orti, enda er hann á prenti í kvæðabók hans. Í kvæðabók Jóns Thordoddsens er lýsing á Hjálmari, og er þar sagt frá nokkrum hrakningum hans til þess að gera grein fyrir því, hvernig Goggsraunir séu til orðnar. Þar er þess getið, að Hjálmar hafi verið böðull í Barðastrandarsýslu og deilt lengi um það embætti við Jón hnýfil. Þar segir enn fremur: Eitt skipti fór hann, Hjálmar, í flökkuferð í Norðurland, þar þótti hann ekki þægur gestur og var fluttur lögflutningi á Suðurfjarðasveit. Þar þótti honum ekki gott að vera, og fór til Jóns Thoroddsens, sýslumanns í Haga, og kvartaði um illan viðurgjörning. Sýslumaður setti hann þá niður á Litlu-Eyri í Suðurfjörðum hjá Gunnari bónda, sem kallaður var hlemmur, ekki undi hann þar, og kærði enn fyrir sýslumanni. Þá var Hjálmar látinn fara viku og viku um Suðurfirði, og vildi enginn bóndi hýsa hann lengur um sumartíma. Hér er úr Goggsraunum Jóns Thoroddsens:
Á Suðurfjarða sveit eg var settur á hrafnaþingi; marg konar písl eg þoldi þar - þar um er vert eg syngi. - Bíldudals illa undirþjóð upp úr mér tíðum kreysti blóð; Sanda-Jón sárt mig deyddi. Hröklast varð eg að Haga inn, á holdi og sálu margdrepinn, valdsmann um vöndinn beiddi.
Að Litlueyri eftir það, örlög mig flytja gjörðu; Gvendur - Ásbjörn mig undir trað, aðrir mig hröktu og börðu. Hangiket verstu hámerar hafa varð eg til snæðings þar, horvatn og hrossafeiti Þó eg sé drepinn í þriðja sinn, þar fer eg ekki í bæinn inn, Hjálmar meðan eg heiti.
Á þessu sumri þoldi' eg oft þjáning og meðferð harða; gauðrífa á mér gerðu hvoft, gárungar Suðurfjarða. Vigtarmaðurinn vestra þar verst skemmdi í mér tennurnar, minning hans lifi lengi. Lágeyrð* hljóta að vakna við og veita skálkum engin grið, en eg þá alla flengi
*Hjálmar kallaði landslögin þessu nafni.
Enn úr Goggsraunum. Höfundur ókunnur:
Þá heimkominn að Haga eg var, hörmungar lægði gjóstinn. Endurnæringu eg fékk þar við opin stúlku brjóstin. Valdsmaður líka vel mér tók vanæru minni sæmdir jók, sýsluböðul mig setti. Eg hýddi djarft, svo hrundi blóð. Hingað, hingað öll dára-þjóð, að eg þá eins leiðrétti.
Goggsraunir lærði Hjálmar grandgæfilega og kvað þær á ferðum sínum um sveitirnar. Þótti mönnum gaman að hlýða á þær. Þegar Hjálmar gekk á milli manna í Suðurfjörðum, hafði hann ætíð með sér dálítinn farangur af skiptafötum sínum og öðrum þeim hlutum, sem hann vildi ekki við sig skilja. Þetta bar hann á bakinu. Tvennt var það, sem hann lét ávallt fylgja sér á ferðum þessum, en það var næturgagn hans og askurinn, sem honum var skammtað í á bæjunum. Segja sumir, að hann hafi haft askinn á bakinu en næturgagnið í fyrir. Þó að hrakningar Hjálmars séu töluvert ýktir í Goggsraunum, er enginn efi á því, að stundum var farið illa með hann, einsog enn mun sagt frá. Hjálmar hafði oft komið til séra Benedikts Þórðarsonar, meðan hann var prestur á Brjánslæk, og eftir að séra Benedikt var kominn að Selárdal, kom Hjálmar oft þangað, því að þar var honum vel tekið og lofað að vera lengri eða skemmri tíma. Honum var sérstaklega hlýtt til Ingveldar, dóttur Benedikts, því að hún vék honum oft bita og sopa, en hrekkjaði hann ekki. Hann kallaði hana ,,blessaða góðvildina." Einu sinni sagði Hjálmar frá því, að ,,blessuð góðvildin" hefði þvegið treyjuna af sér í Selárdalsánni, og hefði þá áin eftir það oltið kolmórauð til sjávar af óhreinindum, sem hefðu komið í treyjuna á bæjunum, þar sem hann hefði verið, áður en hann kom að Selárdal. Þegar Hjálmar var í Selárdal, var hann látinn mala korn, einsog á öðrum bæjum, og gera ýmis önnur smáverk, sem hann var fær til. Einn vortíma var Hjálmar sendur frá Selárdal inn í Krossavík til þess að sækja tvo þvottabala, sem Helgi Pétursson, beykir á Litlueyri, hafði smíðað, en vermenn, sem höfðu uppsátur í víkinni, höfðu komið með á báti úteftir. Hjálmar átti að bera balana á bakinu heim að staðnum í Selárdal. Þá munu þrír bátar hafa gengið frá Krossavík og var þar því margt manna. Þegar Hjálmar kemur inn í Krossavík til sjómannanna, taka þeir vel á móti honum, gefa honum hangiket og annað góðgæti. Þegar hann hefir matast, biður hann mennina að búa upp á sig. Þeir eru fúsir til þess. Annar balinn er nú látinn ofan í hinn, og síðan eru þeir vandlega bundnir með snærum upp á bakið á Hjálmari. Ganga snærin yfir axlir hans, undir hendur og í gegnum klofið á honum. En þess var gætt, að láta endahnútana vera á bakinu á Hjálmari, svo að hann gæti ekki leyst ofan af sér byrðina, þó að hann vildi. Nú þakkar Hjálmar innilega fyrir alla hjálpina og góðgerðirnar og leggur af stað í góðu skapi. En þegar hann er að fara, fleygir einhver þorskhaus í balana á bakinu á honum, svo að bylur hátt í. Eftir þetta er fleiri hausum hent að karli, en hann fer að biðja þeim óbæna fyrir hrekkina, heldur þó áfram leiðar sinnar. Þegar hann er kominn spölkorn frá mönnunum, kemur einn þeirra með byssu og skýtur púðri í balana á bakinu á karlinum. En við það ærist hann enn þá meira, einsog nærri má geta, og sendir mönnunum ófagrar kveðjur til baka. Síðan heldur hann áfram ti lnæsta bæjar (Neðrabæjar). Þar fær hann fólkið til þess að leysa ofan af sér byrðina. Hjálmar átti bróður, er Þorsteinn hét. Hann bjó á Grundinni á Fossi í Suðurfjörðum. Hjálmari þótti Þorsteinn bróðir sinn ekki hjálpa sér, einsog hann gæti búist við vegna frændsemi. Var Hjálmari því í nöp við hann. Hjálmar spáði því fyrir, að skammt mundi verða á milli dauða þeirra bræðra. Sagði hann, að steypireyði mundi reka á Fossfjöru, og þegar menn tækju til hvalskuraðar, þá yrði reistur átján hafta stigi upp við hvalinn, og maður stæði í efsta haftinu og væri að skera hval. Þá kæmi ferðamaður að, og yrði hann spurður frétta. Hann segði þær fréttir, að nú væri Drottinn búinn að hvíla Hjálmar Þorsteinsson. Við þessar fréttir mundir manninum í efsta hafti stigans bregða svo, að hann dytti dauður ofan úr honum. En maðurinn væri Þorsteinn, bróðir Hjálmars. Hjálmar dó á Húsum í Bíldudal 3. okt. 1876 án ess að nokkur þessi undur bæru við og var hann þá orðinn 67 ára gamall. Talið er, að Jón Thoroddsen hafi haft Hjálmar gogg til fyrirmyndar Hjálmari tudda í Manni og konu. Þekkja sumir menn vel til orðatiltæki Hjálmars goggs í skáldsögunni. (Eftir sögn Benedikts Kristjánssonar, hreppstjóra í Selárdal, Ólafs Jónssonar í Selárdal og Sæmundar Einarssonar á Skeiði. Höfðu þessir menn kynnst Hjálmari og séð suma af atburðum þeim, sem hér er sagt frá. Ritað í október 1930) Vestfirzkar sagnir. Safnað hefir Helgi Guðmundsson. 1. bindi. Bókaverzlun Guðm. Gammalíelssonar 1933 - 1937
|