Pétur Eggerz í einleiknum Aðventa

PÉTUR EGGERZ Á EINTALI

Eitt af elstu starfandi barnaleikhúsum á Íslandi er Möguleikhúsið í Reykjavík. Leikhúsið var stofnað árið 1990 og hefur starfað síðan með miklum krafti. Einn af stofnendum Möguleikhússins er Pétur Eggerz. Hann hefur rekið leikhúsið alla tíð ásamt félögum sínum og er óhætt að segja að áhrif Möguleikhússins á barnaleikhús á Íslandi er gífurlega mikil. Frá upphafi hefur Möguleikhúsið sérhæft sig í sýningum fyrir börn og unglinga. Nokkrir einleikir hafa verið settir upp í Möguleikhúsinu og hefur Pétur bæði leikstýrt, samið og leikið í verkunum. Elfar Logi Hannesson tók Pétur á eintal og ræddi við hann um möguleika leikhússins og síðast en ekki síst um einleikinn, nema hvað.

Ófá börn á Íslandi síðustu tvo áratugi hafa séð þig á sviði í hinum fjölmörgu verkefnum Möguleikhússins í gegnum árin og mörg þeirra hafa jafnvel kynnst leikhúsinu fyrst á sýningu hjá ykkur. En hver er þín fyrsta leikhúsupplifun og hvenær ákvaðst þú að gera leikhúsið að ævistarfi?

Mér er sagt að mín fyrsta leikhúsupplifun hafi verið er farið var með mig kornungan að sjá brúðuleikhúsútgáfu af Dýrunum í Hálsaskógi. Það þurfti víst að fara með mig grátandi út þegar Mikki refur birtist. Þessari leikhúsferð man ég ekkert eftir, en hinsvegar man ég eftir að hafa séð sýningu í Þjóðleikhúsinu sem hét Ferðin til Limbó. Þar voru aðalsöguhetjurnar mýs sem voru í einhverjum geimferðum, m.a. að velta því fyrir sér hvernig það væri ef tunglið væri úr tómum osti. Ein aðalmúsin var leikin af Ómari Ragnarssyni, ef minnið svíkur mig ekki. Allar voru þessar mýs með óskaplega flott eyru í Mikka músar stílnum. Mér er sérstaklega minnisstætt að ég var lengi að reyna að búa til svona eyru heima hjá mér eftir að ég sá sýninguna.
Ég tók ekki ákvörðun um að verða leikari fyrr en eftir að ég hafði lokið stúdentsprófi. Ég hafði að vísu tekið þátt í sýningum frá því ég var í barnaskóla, var alltaf einhvernvegin ýtt óumbeðið út í það, en áhuginn vaknaði fyrir alvöru er ég hellti mér út í leiklistina í framhaldsskólanum.  En það var í raun ekki fyrr en ég var um tvítugt að ég fór að líta á það sem raunverulegan möguleika að leggja þetta fyrir mig. Það má eiginlega segja að ákvörðunin hafi tekið mig, fremur en ég hana.

Þú fórst í erlendan leiklistarskóla. Það er gömul sögn í leikhúsheiminum að þeir leikarar sem hafa menntað sig í útlöndum hafi átt erfitt með að komast að í hinu íslenska leikhúsi. Hefur þú sömu sögu að segja og hvernig gengu fyrstu árin sem atvinnuleikari?

Mér gekk í sjálfu sér alveg ágætlega. Ég fór beint í að leika lítið hlutverk í Stuðmannamyndinni Hvítir mávar (sem allir virðast hafa gleymt í dag) og var vart fyrr búinn í tökum þar en ég var kominn norður til Akureyrar að æfa með leikfélaginu þar. Á Akureyri var ég í fjóra vetur og fékk mikla og góða reynslu. Síðan tók ég þátt í sýningum hjá Þjóðleikhúsinu, Alþýðuleikhúsinu og Leikfélagi Reykjavíkur auk nokkurra smáhlutverka í sjónvarpi og bíómyndum. Hinsvegar er því ekki að neita að maður þurfti að hafa meira fyrir hlutunum en þeir sem lærðu hér heima, enginn hafði séð neitt til manns og því ekki um annað að ræða en koma sér sjálfur á framfæri.

Árið 1990 er stórt og sögulegt ár í barnaleikhússögu Íslands því þá var stofnað sérstakt barnaleikhús og króanum var gefið nafnið Möguleikhúsið. Að margra mati er þetta eitt flottasta leikhúsnafnið hér á landi og ekki hljómar það síður vel á ensku. Þú ert einn af stofnendum Möguleikhússins segðu okkur aðeins frá upphafinu og hvernig ævintýrið hófst?

Úr sýningunni Smiður jólasveinanna.

Við vorum þrír sem stofnuðum Möguleikhúsið, ég, Grétar Skúlason og Bjarni Ingvarsson. Við vorum eins og títt er um unga leikara að leita okkur að verkefnum og vildum reyna að skapa okkur tækifærin sjálfir. Fyrstu verkefni okkar voru stuttir leikþættir fyrir 17. júní hátíðahöld og annað þess háttar. Fljótlega fórum við líka að gera stutt atriði fyrir sjónvarp sem sýnd voru í Stundinni okkar. Um ári eftir að við komum fyrst fram slóst Alda Arnardóttir, sem nú er konan mín, í hópinn, en hún hafði þá verið ásamt öðrum leikurum að fara með litlar sýningar á leikskólana. Við unnum fyrstu leikþættina okkar lengra, gerðum úr þeim sýningar sem við buðum leikskólunum og þar með má segja að boltinn hafi verið farinn að rúlla. Fyrir jólin 1992 frumsýndum við leikritið Smiður jólasveinanna sem náði 52 sýningum á rúmum mánuði og eftir það má segja að ég hafi haft það að aðalstarfi að vinna við Möguleikhúsið.

Hvernig hefur svo gengið að reka barnaleikhús á Íslandi?

Það gengur misjafnlega. Við værum samt alveg örugglega löngu hætt ef það hefði í heildina gengið illa. Frá upphafi höfum við alltaf fengið mjög góðar viðtökur hjá okkar áhorfendum og það eru auðvitað þeir sem öðru fremur halda manni gangandi. En það er gömul saga og ný að barnaleikhús verður ekki rekið án utanaðkomandi stuðnings. Því miður hefur lítið miðað í skilningi opinberra aðila á því hvað þarf til að hægt sé að halda starfsemi af þessu tagi gangandi. Við búum við það að geta ekki haft miðaverðið jafn hátt og þeir sem eru að sýna fyrir fullorðna, en engu að síður er allur okkar kostnaður sá sami. Ég get t.d. ekki farið í BYKO og sagt að ég borgi bara 60% af uppsettu verði af því að ég sé bara að smíða leikmynd í barnaleikrit. En það virðist vera álit þeirra sem um pyngjurnar halda að allt sem gert sé fyrir börn hljóti að vera ódýrara en fyrir fullorðna. Það er því nokkur mótsögn í því að tala í öðru orðinu um að börnin okkar eigi allt það besta skilið, en í hinu segja að það megi ekki leggja jafn mikla aura í það sem fyrir þau er gert og í það sem við hin fullorðnu gerum fyrir okkur sjálf.

Síðasta úthlutun Leiklistarráðs, sem hefur að gera með styrki til atvinnuleikhópa, vakti talsverða athygli í heimi sjálfstæðra leikhópa og í raun allra sem unna leikhúsinu. Ekki síst fannst mönnum undarlegt að þar voruð þið hvergi á blaði og þar með útséð að þið fengjuð engan styrk frá ráðinu í heilt ár. Þetta hefur óneitanlega verið nokkuð óþægilegt fyrir ykkur. Því er best að spyrja bara beint. Hvernig er staðan í Möguleikhúsinu í dag?

Úr sýningunni Sæmundur fróði.

Við höfum nú marga fjöruna sopið og oft þurft að laga okkur að aðstæðum. Í fjórtán ár rákum við okkar eigið leikhús við Hlemm og töldum okkur með því hafa sýnt fram á að ástæða væri til að reka sérstakt barnaleikhús í höfuðborginni. Því miður náði sá boðskapur ekki eyrum ráðamanna og því höfum við þurft að segja skilið við það húsnæði. En húsin skapa ekki listina og við höldum ótrauð áfram, sníðum okkur enn á ný stakk eftir vexti. Við höfum þurft að draga nokkuð saman seglin, fara í naflaskoðun og niðurskurð eins og flestir aðrir virðast vera í þessa dagana. Nú erum við aftur orðin húsnæðislaust farandleikhús eins og við vorum í upphafi. Reykjavíkurborg hefur að vísu bjargað okkur um skrifstofuhúsnæði og kunnum við þeim bestu þakkir fyrir það, en sýningarnar okkar munu fara fram í skólunum, eins og þær hafa raunar að langmestu leyti gert til þessa. Við verðum með átta sýningar á fjölunum í vetur. Eina nýja, tvær sem snúa aftur eftir nokkurra ára hlé og hinar halda áfram frá síðasta vetri. Við verðum í samstarfi við Tónlist fyrir alla með eina sýningu, aðra förum við með til Bandaríkjanna og í desember tökum við höndum saman við Þjóðminjasafnið og tökum á móti íslensku jólasveinunum fjórtánda árið í röð. Svo vonumst við auðvitað til að geta ferðast með sýningarnar okkar um allt land eins og við höfum gert í gegnum árin. Svo er bara að vona að okkur gangi aðeins betur við næstu úthlutun.

Eftir tveggja áratuga starf í barnaleikhúsi hefur þú væntanlega nokkuð góða yfirsýn um strauma og stefnur listarinnar. Hver er staðan í hinu íslenska barnaleikhúsi erum við á réttri leið, hvað getum við gert betur og hvar stöndum við samanborið við erlend barnaleikhús?

Ég held að við höfum náð að gera ótrúlega margt í barnaleikhúsinu hér miðað við þá fjármuni sem við höfum úr að spila. Við í Möguleikhúsinu höfum reynt að vera í eins miklu sambandi við erlend barnaleikhús og við getum, teljum það nauðsynlegt svo við gleymum okkur ekki í fámenninu hér heima. Við höfum í tvígang fengið erlenda leikstjóra og í bæði skiptin hefur það orðið til þess að teygja okkur í nýjar áttir og opna augu okkar fyrir nýjum möguleikum. Ég held að almennt mættum við vera aðeins vogaðri í verkefnavali og umfjöllunarefnum, en þar komum við aftur að peningahliðinni. Það er erfitt að taka áhættu og stunda tilraunastarfsemi þegar fjárhagurinn er ótraustur. Ég held við stöndum svosem þokkalega í samanburði við erlend barnaleikhús. Sum eru að gera mun betri hluti en við, aðrir verri, eins og gengur. Sjálfur hef ég mikið horft til Danmerkur, þar sem barnaleikhús hefur staðið í blóma um áratugaskeið. Við erum enn ekki komin með tærnar þar sem þeir hafa hælana, en stefnum þangað.

Þá vindum við okkur í einleikinn. Möguleikhúsið hefur sett á svið eina þrjá einleiki Hafrún, 1999, Tónleikur, 2003, og nú síðast Aðventa, 2008. Reyndar vilja sumir telja eitt verk ykkar til viðbótar inní einleikjagallerí Möguleikhússins en það er Völuspá, 2000. Þar voru reyndar tveir á sviði leikari og tónlistarmaður. Það hefur verið nokkur umræða einmitt um þetta hvenær er verk einleikur og mætti nefna annað dæmi ekki ósvipað Völuspá en það er Tenórinn. Þar var einnig leikari og tónlistarmaður á sviði. Því spyrjum við er Völuspá einleikur?

Völuspá Möguleikhússins.

Ég finn ekki hjá mér neina þörf til að ákveða hvort hægt sé að kalla Völuspá einleik eða ekki. Við Stefán vorum tveir á sviðinu en hugsuðum sem einn maður. Textinn og tónlistin féllu saman í eina órjúfanlega heild. Í þeim skilningi má auðvitað segja að þetta hafi verið einleikur.  Þó vorum við um leið margfaldir þegar á þurfti að halda. Það væri hægur vandi fyrir leikara að flytja textann í Völuspá og standa aleinn á sviðinu, en það væri líka hægt að láta tíu manns gera það.  Það má líka spyrja hvort leikarinn sé einn þegar hann hefur ljósamann, hljóðmann og fleiri sem aðstoða hann við sýninguna. Fyrir mér er það ekkert markmið í sjálfu sér að geta kallað sýningu einleik, hún verður bara einleikur ef það er formið sem hentar best til að segja viðkomandi sögu.

Ef við vindum okkur í einleikina Hafrún og Tónleikur. Bæði verkin voru unnin í náinni samvinnu höfundar, leikstjóra og leikara ekki satt?

Úr einleiknum Tónleikur.

Hafrún var líkt og Völuspá sýning með leikara og tónlistarmanni. Það voru þau Vala Þórsdóttir leikkona og Kristján Eldjárn gítarleikari, sem því miður féll frá langt fyrir aldur fram. Við unnum verkið í mjög náinni hópvinnu. Í upphafi átti þetta að vera allt önnur tegund af sýningu en hún verð í lokin. Við lékum okkur fram og til baka með þjóðsögur af ýmsum toga og mismunandi aðferðir til að segja þær. Enduðum með að halda okkur við sögur er tengdust sjónum. Þess vegna hét sýningin Hafrún. Það var engin Hafrún í sýningunni, hún sjálf var Hafrúnin sem við ristum. Við notuðum eins lítinn texta og við gátum en létum tónlistina segja þeim mun meira. Svo fyllti Katrín Þorvaldsdóttir leikmyndahömmuður sviðið af þara þannig að sjávarlyktina lagði á móti áhorfendum er þeir komu inn. Það má því segja að þetta hafi verið sýning fyrir öll skilningarvitin.
Tónleikur var unninn i samvinnu okkar Stefáns Arnar Arnarsonar sellóleikara. Þetta kom sem einskonar framhald af samvinnu okkar í Völuspá. Mig langaði að leyfa tónlistarmanninum að eiga sviðið, kafa ofan í hvernig það er að standa einn með hljóðfærið og verða að skila sínu til áhorfenda, hvað sem tautar og raular. Við fórum því að prófa að láta hann verða fyrir allri þeirri truflun sem okkur datt í hug að einleikari gæti orðið fyrir. Það eru umhverfishljóð sem trufla, nótnablöð hrynja, flugur að suða og þar fram eftir götunum. En svo fer hann sjálfur að verða mesta truflunin. Hann er ekki með hugann við það sem hann er að gera, langar kannski að vera annars staðar að spila eitthvað allt annað. Að endingu nær hann að sættast við sjálfan sig og hljóðfærið og þá fyrst tekst honum að koma verkinu til skila. Stefáni fannst merkilegt hvað ég hafði lítið um spilamennskuna hans að segja á æfingatímabilinu, en ég er ekki tónlistarmaður og treysti honum til að bera ábyrgð á því. Ég var bara að hugsa um hvernig það væri fyrir þennan einstkling að standa á sviðinu, finna manninn á bakvið hljóðfærið. Nú erum við að fara að sýna Tónleik aftur í vetur. Stefán Örn, sem nú er búsettur í Bandaríkjunum, kemur til landsins í mars og við sýnum nokkrar sýningar í samvinnu við Tónlist fyrir alla. Ég endurgeld honum svo heimsóknina með því að fara til Bandaríkjanna í maí og þar munum við leika nokkrar sýningar á Völuspá.

Nýjasti einleikur Möguleikhússins Aðventa var sýndur á Act alone í sumar við frábærar undirtektir. Að þessu sinni ertu í hlutverki leikarans. Segðu okkur aðeins frá þessu verki og hvernig vinnuferlið fór fram?

Úr einleiknum Aðventa.

Það var hugmynd Öldu, konunnar minnar, að vinna sýningu upp úr Aðventu. Hún hafði lengi heillast af sögunni um þessa einstöku eftirleit alþýðumannsins Benedikts og leit hans að týndu sauðunum.  Það er eitthvað svo hreint og tært í þessari sögu, en um leið svo mikill kraftur. Það má túlka hana á svo ótal marga vegu. Þetta átti ekkert endilega að vera einleikur í upphafi, en þróaðist fljótt í þá átt. Alda vann leikgerðina og leikstýrði. Þetta var nokkuð langt vinnuferli. Ætlið það hafi ekki tekið um eitt og hálft ár, þegar allt er talið. Þó sagan sé ekki löng var vandasamt að grisja textann og koma honum í form sem hentaði. Stundum leið manni kannski eins og Fjalla Bensa í fjallgöngu sinni, en líkt og hann rötuðum við heim að lokum. Messíana Tómasdóttir gerði leikmyndina, sem mér finnst vera algjört snilldarverk. Margslunginn einfaldleiki. Svo kom tónlistin frá Kristjáni Guðjónssyni í lok æfingaferlisins og féll eins og flís við rass. Þegar upp var staðið fannst manni allt vera nákvæmlega eins og það hefði alltaf átt að vera, og þá líður manni vel í leikhúsinu.

Hvernig er svo að fást við einleikjaformið er það eitthvað sem þig langar til að halda áfram að stúdera og glíma við í framtíðinni?

Það á vel við mig að standa einn á sviðinu og segja góða sögu og ég hætti því ekki ótilneyddur. Mér finnst líka gaman að vinna sýningu með öðrum sem standa einir á sviðinu. Það var til dæmis skemmtileg glíma að vinna einleik um íslensk sæskrímsli með þér í Kómedíuleikhúsinu. Frásagnaleikhúsið höfðar mjög til mín því það býður upp á svo mikla möguleika. Þú getur sagt hvaða sögu sem er ef þú ert með einn nógu góðan leikara á sviðinu og þá fær ímyndunaraflið líka lausan tauminn.

Það er alltaf gaman að rjómatertum og sígildum vangaveltum og því spyr ég, hver er munurinn á einleik og leikverki fyrir fleiri leikara?

Úr sýningunni Landið Vifra.

Ég veit ekki hvort það þarf í sjálfu sér að vera svo mikill munur á leikverkunum sjálfum. Ætli munurinn felist ekki frekar í því að sá sem stendur einn á sviðinu verður alltaf að treysta eingöngu á sjálfan sig. Um leið og tveir eru á sviðinu ertu kominn með björgunarhring.

Ef við höldum áfram í klassíkinni. Hver er staða einleiksins á Íslandi í dag?

Eru ekki alltaf að koma fleiri og fleiri einleikir? Nú er verið að kynna sérstaka einleikjadagskrá í Borgarleikhúsinu í vetur og Landnámssetrið er stöðugt með einleikina í gangi. Svo er auðvitað höfuðból íslensku einleikjanna í Haukadalnum ...

Hver er að þínu mati helsti kostur einleikjaformsins?

Það gerir raunverulegar kröfur til leikarans.

En galli?

Það verður svo augljóst þegar leikarinn stenst ekki kröfurnar.

Alltaf gaman að geta miðlað af reynslunni getur þú gefið leikurum sem eru að hefja sín fyrstu einleiknu skref einhver góð ráð?

Við æfingar á Aðventu.

Það er um að gera að fá einhvern sem maður treystir og hefur reynslu til að segja sér til. Flestir byrja á að gera allt of mikið þegar þeir standa einir á sviðinu. Finnst þeir þurfa að vera á fullu allan tímann. Það er því nauðsynlegt að hafa einhvern til að fylgjast með og segja til. Og svo er auðvitað best að læra af reynslunni.

Einsog áður hefur komið fram sýndir þú á Act alone 2008. Hvað finnst þér um þessa hátíð?

Frábært framtak sem er allt of lítils metið af ríki og sveitarfélagi. Vonandi á hún eftir að fá að vaxa og þróast. Það má kannski segja að í þessu framtaki sé einn stór einleikur falinn, einleikur sem fáir myndu treysta sér að leika eftir. Það eina sem ég set spurningamerki við er verðlaunagjöfin á síðustu hátíð, ég er ekkert sérstaklega hrifinn af verðlaunum í listum.

Að lokum. Hvað er framundan hjá Möguleikhúsinu?

Nýtt leikár með átta skemmtilegum sýningum, vonandi fullt af leikferðum og ótal stefnumót við litlar vonarstjörnur.